Gabia - aizkorriaratzparkea

Gabia Araiako San Pedroko antzinako siderurgia multzoko makinarik adierazgarrienetako bat da. Hainbat hamarkadaz, mekanismo erraldoi honen etengabeko kolpeak ekoizpen industrialaren erritmoa markatu zuen eta olagizonen tradiziozko jardueratik Arabako garapen ekonomikoa bultzatu zuen siderurgia modernorantz egindako behin betiko urratsaren ikur bihurtu zen.

Gaur egun pieza ikusgarri hau behatzeak burdinak produktu komertzial bihurtu baino lehen izaten zuen eraldaketa ikusgarria ulertzen laguntzen du. Gabiaren kolpe bakoitzak metalaren ezpurutasunak kentzen zituen, antzinako burdinoletatik jasotako artisau ezagutza Industria Iraultzako aurrerapen teknologikoekin uztartzen zituen ekoizpen prozesu bat finkatuz.

Meatik burdin komertzialera

Burdinaren fabrikazioa labe garaietan hasten zen, non hurrenez hurren burdin mea, egur ikatza eta kareharri geruzak sartzen ziren. Tenperatura altuak materialak urtzen zituen eta burdin urtuzko hainbat lingote mota sortzen zituen: zuria, grisa eta "pikatua", bakoitza berezko ezaugarriekin eta industriarako hainbat erabilerarekin.

Lingote horiek, ordea, ez ziren azken produktua. Burdin urtuak fintzeko edo pudelaketa labeetatik igaro behar zuen, bertan haren karbono edukiera murrizten baitzen burdin sendoagoa eta xaflagarriagoa lortzeko, burdin gozoa esaten zaiona. Prozesu horren emaitza metalezko masa handi batzuk ziren, bola deitutakoak, artean ere zepa ugari zituztenak eta eraldaketa fase berri bat eskatzen zutenak.

Burdinari forma ematen zion kolpea

Orduan hasten zen jardunean gabia, lantegi osoko makinarik ikusgarrienetako bat. Haren ekintza mekaniko ahaltsuak behin eta berriz konprimitzen zituen burdin berozko bolak, haien partikulak soldatuz eta metalaren barruan oraindik geratzen ziren zepak kanporatuz. Eragiketa horren ondoren "totxoa" deritzona lortzen zen, industria prozesuarekin jarraitzeko prestatutako burdin gozozko pieza bat.

Ondoren, totxoek ijezte trena zeharkatzen zuten, eta bertan erabilera askotarako forma komertzialak hartzen zituzten: jantak, pletinak, biribilak edo karratutxoak, hamarkadaz hamarkada barne merkatuko eskari gero eta handiagoa hornitu zuten beste produktu batzuen artean. Material horren zati batek antzinako burdinolan jarraitzen zuen eraldatzen. Bertan, labe elektrikoek eta ijezte prozesu berriek hainbat aplikazio industrialetarako piezen fabrikazioa osatzen zuten.

Industria bultzatu zuen berrikuntza bat

Gabiaren printzipioa tradiziozko burdinoletan mendez mende erabilitako antzinako gabi hidraulikoetan oinarritzen bazen ere, XIX. mendearen erdialdean lurrunaren indarra sartzeak haren funtzionamendua irauli zuen. Masa metaliko eskergak altxatzeko eta burdinaren gainean zehaztasunez deskargatzeko aukerak ekoizpena izugarri handitzea eta lortutako produktuaren kalitatea hobetzea ahalbidetu zuen.

Makineria hori Araiako San Pedroko lantegian jartzeak Arabako siderurgia bere garaiko industriarik aurreratuenen artean kokatu zuen. Sistema horri esker burdin gozoa modu efiziente eta merkeagoan fabrikatu zitekeen antzinako burdinoletan baino, eskualdeko ekonomia eta gizartea sakonki eraldatu zituen industrializazio prozesua finkatuz.

Historiaren eta herri oroimenaren artean

Bere garrantzi teknikotik haratago, gabiak leku azpimarragarria betetzen du Araiako oroimen kolektiboan. Haren tamaina eskergak eta haren kolpeen zalapartak belaunaldiz belaunaldi jarraitu zuten iltzatuta lantegiaren ondoan lan egin edo bizi izan zirenen iruditerian. Ez da harritzekoa azkenean herri pasadizo ugariren protagonista ere bihurtzea.

Gehien gogoratzen denetako batek kontatzen du nola bizilagun batek, umore nabarmenaz, apaizari aitortu zion gabia lapurtu zuela. Aitortzaileak, jabeak lantegian gertatutako lapurreta txikiez ohartarazteko ohitura zuenak, korrika egin zuen asaldatuta berri horren berri ematera. Halako pisua zuen makina bat osteko ezintasun materialak berehalako barregura eragin zuen bai Ajuriatarren artean bai bizilagunen artean ere, eta gertakaria Araiako ahozko tradizioko istoriorik ezagunenetako bat bihurtu zen.

Orain, tokiko industria ondarearen piezarik adierazgarrienetako gisa kontserbatua, gabiak ahalegin kolektiboaren memoria, berrikuntza teknologikoa eta burdina Asparrenako garapenaren eragile bihurtu zuten belaunaldien lana transmititzen jarraitzen du.