Mendien kudeaketa - aizkorriaratzparkea

Zuhaitz lepatuak eta txondorrek Araiako industria jardueraren eta Aizkorri-Aratzeko parke naturaleko baso masaren ustiapenaren artean egondako elkarrekiko menpekotasun sakona ulertzeko aukera ematen digute.   Mendeetan zehar, burdinolen eta ondorengo lantegi siderurgikoaren funtzionamendua mendi hauetan lortutako energiaren mende egon zen zuzenean.

Inguratzen zaituzten zuhaitzei begiratzera gonbidatzen zaitugu, ingurunea suntsitu beharrean paisaia kultural berezi bat eratuz giza kudeaketa planifikatuaren aztarnak ezagutzeko. Inausketaren artearen eta txondor tradizionalen bidez, basoa burdina ekoizteko erregai hornitzaile nagusia bihurtu zen, antzinako ikazkinen lana eta mendiaren kontserbazioa iraupen luzeko ziklo jasangarri batean elkartuz.   
 

Mendia, energia eta industria: basoa motor ekonomiko gisa

Asparrenako ibarreko industria jarduera mendiak eskaintzen zituen baliabideen mende zegoen erabat. Beste erregai batzuk masiboki iritsi aurreko garaian, egur ikatza ezinbesteko baliabidea izan zen labeak elikatzeko eta burdinaren galdaketa ahalbidetzeko. Araiako lantegien eskaera handiak egurraren ustiapen zorrotz planifikatua garatzera behartu zituen tokiko biztanleak eta kudeatzaileak, basoak agortzea ekidineko eta epe luzerako hornidura ziurtatzeko.

Behar energetikoaren eta naturaren berritzeko gaitasunaren arteko oreka horrek mendia industria engranajearen funtsezko pieza bihurtu zuen, non zuhaitz bakoitza udalerriko ekonomiarako ondasun estrategiko gisa zaintzen eta lantzen zen.

Inausketa prozesua: argimutilaren arkitektura bizia

Zuhaitz lepatuak —ibilbidearen zati honetan ikusgai daudenak, batez ere haritzak eta pagoak— milaka urteko kimatze teknika tradizional baten lekuko biziak dira. Jardunbide horretan, zuhaitzaren enborra altuera jakin batean ebakitzen zen, normalean 2 eta 3 metro artean, gidan kimu kontrolatuak behartzeko.

Inausketa prozesuak ziklo eta xehetasun handiko fase zikliko batzuk jarraitzen zituen:

1. Lehen mozketa (eraketa): Enborraren lehen mozketa egiten zen 2 edo 3 metroko altueran, zuhaitz lepatuaren "burua" sortuz.
2. Kimatzea: Udaberria iristean, egindako ebakiduraren inguruan kimu berriak sortzen ziren indarrez.
3. Hazkundea: Adar berriei hainbat urtez libre uzten zitzaien hazten, lodiera eta erresistentzia irabaziz.
4. Beste mozketa: 8 edo 15 urtean behin, garatutako adarrak ebakitzen ziren, erabiltzeko.
5. Zikloa berriro hastea: Behin adarrak kenduta, ziklo biologikoa berriro hasten zen zuhaitzaren burutik.

Giza esku hartze horren emaitza enbor lodiko eta garaiko zuhaitza da, "argimutil" itxurako adaburu ikusgarri batek koroatua. Teknika tradizional horrek egurra etengabe eskuratzea eta abereentzako egur malgua edo bazka lortzea ahalbidetzeaz gain, mendian bazkatzen ziren abereen irispidetik kimu gazteak babestuz, zuhaitzaren beraren bizitza nabarmen luzatzen zuen. Baso ustiapen guztiz jasangarria eta iraupen luzekoa zen.

Txondorrak: basoa energia bihurtzea

Behin inausketen bidez egurra lortuta, industria siderurgikorako hurrengo urrats nagusia baso barruan bertan egiten zen, txondorrak eraikiz.   Mugimendu horretan, ikazkin maisuek modu artisauan kono itxurako egitura handiak eraikitzen zituzten, egurra arretaz pilatuz.   1900. urtearen inguruan, ohikoa izaten zen aire zabalean 30 eta 40 metro arteko perimetroa zuten txondorrak eraikitzea, eta egitura bakar batean 70-80 metro kubiko egur pilatzera iristen zen.

Txondorraren sekretua isolamenduan zegoen. Pilatutako egur meta osoa lur eta hosto geruza lodiz estaltzen zen erabat.   Behin erdiko tximiniatik piztuta, egurrak errekuntza motela eta kontrolatua hasten zuen oxigeno gutxiko ingurune batean.   20-30 egunez luzatzen zen prozesu baten ondoren, egurra ikaztu egiten zen oxigeno faltagatik, egur ikatz baliotsua bihurtuz.   Erregai kontzentratu eta bero ahalmen handiko hori zen ondoren lantegira eramaten zena metala urtzeko.

Gaur egungo ondarea: babesleku biologikoak paisaia kulturalean

Siderurgia tradizionalaren amaierarekin eta erregai berrien sarrerarekin, txondorrak itzali egin ziren eta zuhaitzak inausteari utzi zitzaion. Nolanahi ere, jarduera bizi honen ondareak balio berria hartu du Aizkorri-Aratzeko parke naturalean.

Gaur egun, antzinako haritz eta pago lepatu haiek zahartu egin dira, eta beren enbor lodietan zuloguneak, zirrikituak eta testura bereziak garatu dituzte.   Ezaugarri esklusibo horiei esker, flora eta fauna zehatzak hartzen dituzte beren barnean, intsektu saproxilikoentzat (egur hilez edo usteltze-bidean dagoenaz elikatzen direnak), perretxikoentzat, basoko txorientzat eta ugaztun txikientzat interes handiko babesleku biologiko bihurtuz. Ibilbidearen puntu honetan gelditzean, bisitariak ibarreko paisaia kulturalaren funtsezko zati bat ikus dezake: natura aberats eta babestu bat, bere zuhaitzen itxuran bertan Araiako industria lanaren memoria kontserbatzen duena.